به گزارش کانال نفت به نقل از «نفت ما»، صنعت قیر ایران که نقش مهمی در تأمین نیاز بازارهای جهانی ایفا می‌کند، این روزها تحت فشار فزاینده تنش‌های ژئوپلیتیکی، به‌ویژه در روابط با ایالات متحده، قرار گرفته است. محدودیت‌های اخیر در حمل‌ونقل دریایی و افزایش ریسک‌های سیاسی، صادرات این محصول استراتژیک را با موانعی جدی مواجه کرده و آینده قراردادهای تجاری را در هاله‌ای از ابهام فرو برده است. در حالی که ایران همچنان یکی از صادرکنندگان عمده قیر در جهان باقی مانده است، پرسش اینجاست که آیا این شرایط جدید، از جمله فشارهای بین‌المللی احتمالی، می‌تواند بر ظرفیت صادراتی کشور تأثیرگذار باشد؟
سید رضا حسینی، کارشناس حوزه انرژی در گفت‌وگو با«نفت ما»، درباره وضعیت فعلی تولید قیر می‌گوید: در حال حاضر، ظرفیت اسمی تولید قیر کشور با وجود بیش از ۳۰ واحد فعال، حدود ۲۴ میلیون تن در سال است. از این میزان، شرکت نفت پاسارگاد با ظرفیت ۳.۸ میلیون تن (۱۵ درصد) و شرکت نفت جی با ظرفیت ۱.۸ میلیون تن (۸ درصد) سهم اصلی را در اختیار دارند. با این حال، تولید واقعی قیر به دلیل کمبود دسترسی به «وکیوم باتوم» (ماده اولیه پالایشگاهی) که تولید آن حدود ۱۲ میلیون تن است و بخشی از آن نیز صرف تولید نفت کوره می‌شود، تنها حدود ۲۵ تا ۳۵ درصد ظرفیت اسمی است.
وی با اشاره به اینکه ایران با همین تولید، در رتبه چهارم تا ششم جهان قرار دارد، افزود: تا سال ۱۴۰۱ میزان تولید سالانه حدود شش میلیون تن بود که ۱.۵ تا دو میلیون تن آن در بازار داخل مصرف و مابقی (حدود چهار میلیون تن) صادر می‌شد. خوشبختانه با رونق صادرات در سال‌های اخیر، روند تولید افزایشی بوده و به حدود ۹ میلیون تن در سال رسیده است.
حسینی در پاسخ به این پرسش که «حجم تولید پس از جنگ به چه صورت است؟» گفت: بر اساس بررسی تولید شرکت‌های بزرگ قیرسازی کشور در فروردین ۱۴۰۵، با وجود آسیب به بخش‌هایی از پالایشگاه لاوان در ابتدای فروردین، میزان تولید نسبت به ماه‌های پایانی سال کاهش نداشته است. با این حال، چالش‌های پس از جنگ در حوزه بازار و صدور محصولات می‌تواند صادرات را کاهش دهد و در نتیجه، تولید را نیز تقلیل کند.

بازارهای صادراتی قیر کدامند؟

حسینی درباره حجم صادرات قیر اظهار داشت: در سال ۱۴۰۲ بیشترین میزان صادرات قیر ایران محقق شد و به حدود ۷.۶ میلیون تن رسید. اگرچه میزان صادرات در سال ۱۴۰۳ به حدود ۶.۸ میلیون تن کاهش یافت، اما بر اساس بررسی‌های انجام‌شده و با توجه به آمار صادرات شرکت‌های بزرگ تولیدکننده و سهم آن‌ها از بازار، میزان صادرات در سال ۱۴۰۴ حدود هفت تا ۷.۳ میلیون تن برآورد می‌شود.
وی افزود: با توجه به اینکه حجم تجارت جهانی قیر سالانه حدود ۲۲ تا ۲۴ میلیون تن است، ایران با در اختیار داشتن ۲۰ تا ۳۰ درصد از این بازار، در جایگاه سوم تا پنجم صادرکنندگان بزرگ قیر جهان قرار دارد.
این کارشناس انرژی درباره مسیرهای صادراتی قیر اظهارداشت: ایران در منطقه خاورمیانه بزرگ‌ترین صادرکننده قیر به شمار می‌رود و پس از آن، عربستان سعودی و امارات در رتبه‌های بعدی قرار دارند.
وی افزود: در میان بازارهای صادراتی، آسیا مهم‌ترین مقصد قیر ایران است. در این میان، چین و هند مجموعا با سهمی در حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد، از بزرگ‌ترین مقاصد مستقیم صادرات قیر ایران محسوب می‌شوند. همچنین عمان و امارات نیز با سهمی در حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از صادرات قیر ایران، در زمره مهم‌ترین واردکنندگان این محصول قرار دارند؛ هرچند بخشی از این واردات در این کشورها مصرف شده و بخش عمده آن مجددا به سایر کشورها صادر می‌شود.
حسینی ادامه داد: در کنار این بازارها، کشورهایی چون پاکستان، بنگلادش، ویتنام و مالزی نیز از دیگر مقاصد مهم صادرات قیر ایران در آسیا به شمار می‌روند. در قاره آفریقا نیز بازارهایی مانند کنیا، تانزانیا، اوگاندا، سومالی و سودان از جمله مقاصد صادراتی قیر ایران هستند. علاوه بر این، در سایر مناطق نیز کشورهایی همچون ارمنستان، گرجستان، ترکمنستان، ازبکستان و ترکیه در فهرست خریداران قیر ایران قرار دارند.
 
چالش‌های پساجنگ و فشار بر زنجیره تولید و صادرات

این کارشناس حوزه انرژی درباره چالش‌های تولید پس از جنگ، گفت: جنگ و حملات به زیرساخت‌ها، به‌ویژه در مناطق لاوان و سیری، ریسک دسترسی پایدار به وکیوم‌باتوم و خوراک قیر را افزایش داده و حساسیت فرآیند تولید را بالا برده است. البته بخش عمده تامین وکیوم‌باتوم همچنان از طریق دیگر پالایشگاه‌ها انجام می‌شود، اما همین میزان اختلال نیز می‌تواند بر ثبات تولید اثرگذار باشد.
وی افزود: حتی در شرایطی که واحدهای اصلی پالایشگاهی آسیب جدی ندیده باشند، صدمه به مخازن، اسکله‌ها و زیرساخت‌های لجستیکی می‌تواند ظرفیت عملیاتی قابل استفاده برای تولید و صادرات قیر را کاهش دهد. از سوی دیگر، محدودیت‌های مربوط به حمل‌ونقل، بیمه و ناوگان دریایی نیز پس از جنگ تشدید شده و در کنار ضعف زیرساختی بنادر قیری جنوب، هزینه حمل و زمان ترانزیت را افزایش داده است.
این کارشناس حوزه انرژی ادامه داد: در چنین شرایطی، ایران برای حفظ بازارهای صادراتی خود ناچار است تخفیف‌های بیشتری نسبت به رقبا ارائه دهد. هم‌زمان، ورود قیرهای کم‌کیفیت به بازار نیز موجب شده برند قیر ایران در برخی بازارهای هدف با آسیب مواجه شود.
به گفته حسینی، مجموعه ریسک‌های سیاسی و امنیتی جدید نیز باعث افزایش احتیاط خریداران، بانک‌ها و شرکت‌های بیمه شده و در نتیجه، دسترسی به خدمات مالی و بیمه‌ای را دشوارتر کرده است.