گفته‌های محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت، در نشست اعضای گروه بریکس که کدهای مهمی از وابستگی جهان به انرژی می‌دهد، بسیار قابل تأمل است: «سناریوهای واقع‌گرایانه چشم‌اندازهای انرژی جهان ازجمله گزارش چشم‌انداز جهانی نفت اوپک ۲۰۲۶، که هفته گذشته منتشر شد، پیش‌بینی می‌کند که نفت و گاز تا سال ۲۰۵۰ همچنان بیش از ۵۳ درصد نیازهای انرژی جهان را تشکیل خواهند داد و هیچ نقطه اوجی برای تقاضای جهانی نفت در افق ۲۰۵۰ مشاهده نمی‌شود. افزون‌براین، با وجود توسعه تجدیدپذیرها در سال‌های اخیر، سهم سوخت‌های فسیلی در تولید برق جهان همچنان پابرجاست، به‌طوری‌ که سهم سوخت‌های فسیلی حدود ۵۷ درصد است و در افق ۲۰۵۰ نیز این سهم حدود ۳۴ درصد خواهد بود. همچنان نفت ستون فقرات بخش‌های حمل‌ونقل و صنعت جهان است، درحالی‌که گاز طبیعی، با سوخت پاک‌تر، کاربرد انعطاف‌پذیر و زیرساخت‌های روبه‌رشد خود، نقش محوری در گذار انرژی ایفا می‌کند.»

آماری که وزیر نفت به آن اشاره می‌کند، نشان می‌دهد تصمیماتی که چهارم و پنجم تیرماه در هند گرفته شد تا چه اندازه می‌تواند برای دنیا مهم باشد.

ائتلاف غول‌های انرژی جهان

توافق‌های بزرگ میان تعدادی از بزرگان انرژی جهان در گوروگرام هند، بخشی از اهداف یازدهمین نشست اعضای گروه بریکس بود. کشورهای عضو بریکس که با پیوستن ایران، عربستان و امارات به جمعشان، حالا به مجمعی با غول‌های انرژی جهان تبدیل شده‌اند. هرچند هسته اولیه بریکس از برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی تشکیل شده بود و به‌اختصار ازسوی جیم اونیل، بریکس لقب گرفت، اما با اضافه‌شدن ایران، عربستان و امارات، وزن و اعتبار انرژی این گروه ۲ برابر شد. امروز این گروه به‌جای ۲۰ درصد از تولید نفت و گاز جهان، ۴۰ درصد را در اختیار دارد و به همین دلیل تصمیم‌ها و توافق‌های کشورهای عضو نه‌تنها برای اعضا که برای جهان پراهمیت است.

شاهراه انرژی جهان، یعنی ایران، در این گروه نقش کلیدی دارد. هم به دلیل داشتن دومین ذخایر بزرگ گاز و چهارمین ذخایر بزرگ نفت جهان و هم به دلیل دردست‌داشتن تنگه هرمز و حضور در نقطه طلایی عبور نفت و نقطه اتصال شرق و غرب جهان به‌ دلیل هم‌مرزبودن با ۱۳ کشور در جایی از آسیا که خیلی‌ها آرزوی استفاده از راه‌ها و مسیرهای آن را دارند.

حضور رهبران ائتلاف اوپک پلاس یعنی روسیه و عربستان هم بر وزن این گروه افزوده و توافق‌های این گروه را پراهمیت‌تر کرده است. همه این ویژگی‌ها، چشم‌ها را به بریکس دوخته. جهان می‌خواهد بداند این غول‌های انرژی چه تصمیمی برای آینده انرژی جهان خواهند گرفت. ذخایر عظیم و پویایی کشورهای دارنده این ذخایر، گویی جهان را نگران کرده. سال‌ها اقدام‌های ضدتجاری و تحریم به بهانه‌های موهوم ازسوی برخی از وابستگان به انرژی، این نگرانی را گواهی می‌دهد. اما بریکسی‌ها عاقلانه‌تر از آن رفتار کردند که این مخاطره‌ها تبدیل به تهدید جدی شود.

تهدید و جنگ علیه ایران

پس از سال‌ها اعمال تحریم و فشار به ایران به‌عنوان دارنده یکی از بزرگ‌ترین منابع انرژی جهان، جنگ و واردکردن خسارت به پالایشگاه‌های گاز و پتروشیمی‌های کشور، گام بعدی بود که اگرچه به قصد زمین‌زدن انرژی ایران برداشته شد، ولی این هدف موفقیتی همراه نداشت.

اما به هر حال همان‌طور که پاک‌نژاد، وزیر نفت، نیز در سخنان خود در بریکس اشاره کرد، «تبعات چنین تجاوزهایی به بحران انرژی و افزایش قیمت جهانی مواد اولیه و محصولات تولیدی، فشار اقتصادی و افزایش هزینه‌های معیشت زندگی برای بسیاری از مردم غیرنظامی منجر شد. این اقدام‌های تجاوزکارانه نقض آشکار قوانین بین‌المللی و به‌طور مشخص، منشور سازمان ملل متحد به شمار می‌آید که باید در هر سطحی محکوم شود.»

ظرفیت‌های ازدست‌رفته به‌سرعت بازمی‌گردد

ایران اما بلافاصله روند بازسازی را آغاز کرد. پس از عبور از جنگ، روند بازسازی تأسیسات آسیب‌دیده بی‌درنگ آغاز شد و بخشی از ظرفیت‌های ازدست‌رفته نفت و گاز به‌سرعت بازگشت، به‌طوری که ۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت گاز ازدست‌رفته در اثر جنگ و ۳۸ درصد از ظرفیت آسیب‌دیده صنعت پتروشیمی احیا شد.

با وجود چالش‌های ناشی از سال‌ها تحریم در سال ۲۰۲۵، ‌مجموع تولید سالانه گاز طبیعی ایران به بیش از ۲۸۰ میلیارد مترمکعب رسید که معادل حدود ۷ درصد از مجموع تولید گاز طبیعی جهان است. همچنین، ظرفیت تولید نفت ایران به روزانه ۴ میلیون و ۲۰۰ هزار بشکه و تولید فرآورده‌های نفتی به روزانه ۲ میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه رسید. در زمینه انتقال و حمل‌ونقل انرژی، ایران با بهره‌مندی از هزاران کیلومتر خط لوله در ابعاد و حجم‌های مختلف، ظرفیت بسیاری برای انتقال نفت‌خام، فرآورده‌های نفتی و گازطبیعی دارد. در همین حال، ظرفیت تولید برق در ایران از ۱۰۰ هزار مگاوات عبور کرده است و روند افزایش تولید برق از منابع انرژی فسیلی و غیرفسیلی در برنامه پیشرفت کشور دنبال می‌شود.

فرصت طلایی سرمایه‌گذاری

در زمانی که جهان با چالش‌های تأمین انرژی پایدار روبه‌روست و رشد قیمت‌های انرژی به نگرانی‌ اصلی دولتمردان و سیاست‌مداران تبدیل شده، همکاری بین‌المللی و رویکردهای سیاست‌گذاری درست در جهان می‌تواند این نگرانی‌ها را از بین ببرد. ایرانِ امروز فرصتی طلایی برای سرمایه‌گذاری و استفاده از منابع استثنایی انرژی است. ظرفیت‌های استثنایی موجود در ایران می‌تواند با سرمایه‌گذاری مناسب، نگرانی‌های امروز جهان را برطرف کند.

ایران همچنین یکی از اعضای گروه مهم بریکس است که همین بستر می‌تواند مسیری برای توافق‌های تازه و سرمایه‌گذاری‌های جدید باشد. ایران در تمام این سال‌ها که درگیر تحریم و پس از آن نیز جنگ بود، در سرمایه‌گذاری توقف نداشت و سالانه حجم سرمایه‌گذاری در بخش نفت و گاز را افزایش داده است.

استفاده از ظرفیت‌های داخلی سرمایه‌گذاری باعث شد روند بازسازی خسارت‌های ناشی از جنگ با شتاب دنبال شود. به‌طوری که پیش از زمستان امسال چاه‌های تکمیلی جدید میدان‌های دی، توس و خارتنگ وارد شبکه سراسری گاز کشور خواهند شد. با راه‌اندازی پنج حلقه چاه در این میدان‌ها همراه با اجرای سایر طرح‌های نگهداشت تولید، افزایش ظرفیت روزانه ۱۵ میلیون و ۷۰۰ هزار مترمکعبی محقق می‌شود. همچنین، به‌تازگی پروژه بازسازی پالایشگاه‌های پارس جنوبی به دو شرکت توانمند خصوصی واگذار شده است که توان بهره‌برداری را به‌طور قابل اعتنایی افزایش می‌دهد.

بااین‌حال، سرمایه‌گذاران خارجی نیز می‌توانند از فرصتی که در ایران مهیاست استفاده کنند. همان‌طور که وزیر نفت در بریکس تأکید کرد: «ایران آماده است نقشی فعال در همکاری‌های انرژی کشورهای عضو بریکس ایفا کند. ما منابع عظیم انرژی، تخصص فنی در سطح جهانی، موقعیت راهبردی خود و از همه مهم‌تر، تمایل به همکاری سازنده برای شکل‌دهی به یک نظم جهانی انرژی عادلانه و امن را در بستر بریکس به اشتراک می‌گذاریم.»

پاک‌نژاد پیش‌تر گفته بود: «صنعت نفت ایران در عصر پساتوافق، بزرگ‌ترین صحنه ارائه فرصت‌های سرمایه‌گذاری و مشارکت فنی و مالی برای اقتصاد جهانی است. اگر ذی‌نفعان توافق در غرب به روح توافق پایبند باشند، صنعت نفت ایران میدان راستی‌آزمایی آن خواهد بود. صدها فرصت بررسی‌شده سرمایه‌گذاری و فرمت‌های قراردادهای سرمایه‌گذاری و مشارکت‌های فنی و عملیاتی ما آماده است. حاضریم در کوتاه‌ترین زمان ممکن پیشنهادهای همکاری را بررسی کنیم و به مرحله قرارداد اجرایی برسانیم. همچنین، صدها مجموعه داخلی مستعد و کارآفرین به‌عنوان شرکای ایرانی شرکت‌های سرمایه‌گذار خارجی، در داخل ایران شناسایی شده است و وزارت نفت آمادگی دارد سازماندهی گروه‌های کاری سرمایه‌گذار و توسعه‌دهنده را نیز به‌سرعت انجام دهد.»

سهم بالای نفت در تولید ناخالص داخلی

نفت در اقتصاد ایران نقش مهمی ایفا می‌کند. بررسی آمارهایی که از میزان ارزش افزوده بخش‌های مختلف اقتصادی منتشر شده نشان می‌دهد نرخ رشد تولید ناخالص داخلی کشور در سال ۱۴۰۳، ۳.۱ درصد بوده که نفت و گاز نقش مهمی در آن داشته است. در نیمه نخست ۱۴۰۴ هم رشد تولید ناخالص داخلی ۰.۱ درصد بوده که بازهم در بین بخش‌های اقتصادی، بخش استخراج نفت و گاز طبیعی قابل توجه بوده و معادل ۲۵ درصد اعلام شده است.

۲ هزار پروژه و فرصت ایجاد شده برای سرمایه گذاری

تعداد طرح‌های عمرانی جاری و غیرجاری در بودجه ۱۴۰۵ نزدیک به ۲ هزار پروژه عنوان شده که بخشی از این پروژه‌ها به حوزه نفت و گاز اختصاص دارد. اگر فرض را بر این بگذاریم که اعتباری که در بودجه برای طرح‌های عمرانی در نظر گرفته شده، در عمل به دلایلی که در طول مدت اجرا بروز می‌کند، بیشتر نخواهد شد، برای تکمیل این پروژه‌ها ۵ هزار هزار میلیارد تومان اعتبار لازم است.

اکنون عمر پروژه‌های عمرانی به ۱۸سال رسیده است که با فرض تخصیص منابع مورد نیاز برای انجام همه پروژه‌ها یعنی ۵ هزار هزار میلیارد، به‌طور میانگین باید هشت سال زمان برای اجرای این پروژه‌ها صرف شود.

دولت در بودجه ۱۴۰۵ بخشی از پروژه‌های عمرانی را که عمر آن‌ها به اتمام رسیده و منابع دریافت نکردند، حذف کرده. برای طرح‌های اولویت‌داری که قرار است اجرا کند هم ۶۰۰ هزار میلیارد تومان بودجه پیش‌بینی کرده است.

از این مبلغ ۴۳۲ هزار میلیارد تومان مربوط به پروژهای دستگاه‌های اجرایی ملی است، ۱۰۹ هزار میلیارد تومان بودجه دستگاه‌های اجرایی استانی است و ۵۹.۶ هزار میلیارد تومان هم به اعتبارات ردیف‌های متفرقه اختصاص دارد.

اعتبارات عمرانی دستگاه‌های اجرایی ملی در قالب ۱۹۰۷ طرح در بودجه آورده شده که ۴۵۴ طرح آن جاری است و برای تعمیرات، تجهیز ماشین‌آلات و امکانات با مجموع ۹۸ هزار میلیارد تومان پیش‌بینی شده و ۱۴۵۳ طرح غیرجاری آورده شده است.

تأکید بر همکاری با کشورهای بریکس

در بین کشورهای سرمایه‌گذار، همسایگان و کشورهایی که از پیش رابطه تجاری و تعاملاتی با ایران داشته‌اند، جایگاه ویژه‌تری خواهند داشت. یکی از این کشورها هند است که اخیراً میزبان کشورهای عضو بریکس بوده و یازدهمین نشست این گروه را برگزار کرده است.

پاک‌نژاد در نخستین روز از سفرش به هند که به‌منظور شرکت در یازدهمین نشست بریکس انجام شد، با شری مانوهر لال، وزیر نیرو، مسکن و امور شهری هند، دیدار و گفت‌وگو کرد. او در بدو ورود به فرودگاه گفته بود: «برای توسعه روابط با هند در همه زمینه‌ها به‌ویژه بخش انرژی آماده هستیم.»

وزیر نفت همچنین در سخنانی که در طول نشست داشت تأکید کرده بود: «ایران آماده است نقشی فعال در همکاری‌های انرژی کشورهای عضو بریکس ایفا کند. ما منابع عظیم انرژی، تخصص فنی در سطح جهانی، موقعیت راهبردی خود و از همه مهم‌تر، تمایل به همکاری سازنده برای شکل‌دهی به یک نظم جهانی انرژی عادلانه و امن را در بستر بریکس به اشتراک می‌گذاریم. درحالی‌که امروز پویایی‌های بازار جهانی انرژی، با اعمال فزاینده اقدام‌های تجاری و نیز تحریم‌ها به بهانه‌های واهی بر ضد کشورهای دارنده ذخایر بزرگ نفت و گاز، با مخاطره و تهدید جدی روبه‌رو شده است، اعضای بریکس مسئولیتی مشترک برای حفظ ثبات و جلوگیری از اختلال در بازارهای انرژی و تضمین جریان بی‌وقفه منابع انرژی دارند. به‌گونه‌ای که دو وجه امنیت انرژی، یعنی امنیت عرضه برای مصرف‌کنندگان و امنیت تقاضا برای تولیدکنندگان محقق شود.

این موضوع می‌تواند به‌عنوان یک گام عملی با عنوان «مشارکت امنیت انرژی بریکس» در چارچوب نقشه‌راه همکاری انرژی بریکس ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۰ با هدف افزایش تاب‌آوری، ثبات و امنیت در سراسر زنجیره ارزش انرژی در کشورهای عضو پیگیری شود. بدین ترتیب می‌توان انتظار داشت که تسهیل تبادل منظم اطلاعات درباره تحولات بازارهای انرژی، همکاری در حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی انرژی، ارتقای قابلیت‌های واکنش اضطراری، تشویق سرمایه‌گذاری در پروژه‌های راهبردی انرژی و حمایت از جریان مستمر تأمین انرژی میان اعضای بریکس در این چارچوب عملیاتی شود.»

فرزانه طهرانی