به گزارش نفت ما، جنگ‌ها معمولاً با شاخص‌هایی مانند قیمت نفت، امنیت انرژی، اختلال در صادرات و نوسانات بازارهای جهانی شناخته می‌شوند، اما گزارش تازه واحد اطلاعات اکونومیست (EIU) نشان داد درگیری‌های نظامی، هزینه پنهان دیگری نیز دارند؛ هزینه‌ای که کمتر در کانون توجه قرار می‌گیرد، اما کیفیت زندگی در شهرها را به‌شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد و منجر به افزایش ریسک سرمایه‌گذاری و افت رقابت‌پذیری اقتصادی می‌شود.
 
تهران؛ یکی از بازندگان بزرگ جنگ خاورمیانه
 
نسخه ۲۰۲۶ «شاخص جهانی قابلیت زندگی» که وضعیت ۱۷۳ شهر جهان را ارزیابی کرده، از کاهش امتیاز شهرهای خاورمیانه در پی تشدید نااطمینانی‌های ژئوپلیتیکی خبر می‌دهد. در این میان، تهران در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ که در رتبه ۱۲۸ جهان قرار داشت، در گزارش ۲۰۲۶ برای نخستین‌بار به جمع ۱۰ شهر انتهایی جهان سقوط کرد؛ رخدادی که بیش از هر چیز، بازتاب افت شاخص «ثبات» و پیامدهای جنگ و افزایش ریسک‌های ژئوپلیتیکی در ارزیابی اکونومیست است.
قرار گرفتن تهران (با رتبه ۱۶۴) در کنار شهرهایی مانند دمشق، کی‌یف، طرابلس، کراچی و داکا نشان می‌دهد آنچه بیش از همه جایگاه شهرها را تنزل داده، نه صرفاً کیفیت زیرساخت یا خدمات شهری، بلکه افزایش ریسک‌های امنیتی و ژئوپلیتیکی است؛ همان ریسک‌هایی که طی دو سال گذشته بازارهای انرژی جهان را نیز تحت تأثیر قرار داده‌اند.
 
اثر جنگ بر منطقه چگونه بوده است؟
 
مسقط با سقوط 14 پله‌ای به رتبه 123، بیشترین افت را در میان 173 شهر بررسی‌شده ثبت کرده است. پس از مسقط، شهر کویت با سقوط 12 رتبه‌ای، امان با 11 رتبه، منامه با 10 رتبه و دوحه با 7 رتبه بیشترین افت را تجربه کرده‌اند. ابوظبی و دبی نیز هر کدام 4 پله در این رتبه‌بندی پایین آمده‌اند. به بیان دیگر، افت جایگاه شهرها تنها به کشورهایی که مستقیماً درگیر جنگ بوده‌اند محدود نمانده و تقریباً همه شهرهای حوزه خلیج‌فارس از افزایش ریسک ژئوپلیتیکی آسیب دیده‌اند.
تحلیلگران مؤسسه EIU نیز بر همین نکته تأکید دارند که شاخص قابلیت زندگی، صرفاً یک رتبه‌بندی شهری نیست، بلکه تصویری از میزان ریسک فعالیت اقتصادی در شهرهای مختلف ارائه می‌دهد. به گفته EIU، افت امتیاز شهرهای خاورمیانه در سال ۲۰۲۶ عمدتاً ناشی از کاهش شاخص ثبات در نتیجه جنگ و افزایش ریسک‌های ژئوپلیتیکی بوده است. براساس این گزارش، حتی در شهرهایی که زیرساخت‌های آنها آسیب مستقیم ندیده‌اند، افزایش نااطمینانی امنیتی می‌تواند کیفیت زندگی را کاهش دهد و بر تصمیم سرمایه‌گذاران و شرکت‌های بین‌المللی اثر بگذارد. از این منظر، کاهش امتیاز شهرها می‌تواند نشانه‌ای از افزایش هزینه کسب‌وکار و کاهش رقابت‌پذیری آنها در اقتصاد جهانی باشد.
این گزارش در شرایطی منتشر می‌شود که طی دو سال گذشته، بازار جهانی انرژی بارها تحت تأثیر جنگ‌های منطقه‌ای، از جنگ غزه و حملات به دریای سرخ گرفته تا درگیری‌های ایران و اسرائیل و تنش‌های پیرامون تنگه هرمز، با موجی از نااطمینانی روبه‌رو بوده است. هرچند در بسیاری از این مقاطع، بازار نفت برخلاف انتظار واکنش‌های محدودی نشان داد، اما به نظر می‌رسد اثر واقعی این بحران‌ها بیش از آنکه در قیمت نفت نمایان شود، در شاخص‌های اقتصادی و اجتماعی کشورهای منطقه خود را نشان داده است.
 
هزینه‌های پنهانی که به شهرهای حاشیه خلیج‌فارس تحمیل شد
 
سال‌هاست که مؤسسات بین‌المللی مانند آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، صندوق بین‌المللی پول (IMF) و بانک جهانی هشدار می‌دهند که امنیت انرژی، تنها به عرضه نفت و گاز محدود نمی‌شود؛ بلکه ثبات سیاسی، کیفیت حکمرانی، امنیت سرمایه‌گذاری و تاب‌آوری اقتصادی و اعتماد سرمایه‌گذاران نیز بخشی از مفهوم امنیت انرژی به شمار می‌روند.
به همین دلیل، جنگ اگرچه ممکن است در کوتاه‌مدت تنها چند دلار به قیمت نفت اضافه کند یا حتی اثر محدودی بر بازار جهانی نفت داشته باشد، اما در بلندمدت می‌تواند هزینه‌های بسیار سنگین‌تری بر اقتصاد منطقه تحمیل کند. افزایش هزینه بیمه، خروج سرمایه، دشوارتر شدن جذب سرمایه‌گذاری خارجی، مهاجرت نیروی متخصص، کاهش گردشگری و افت جذابیت شهرها برای فعالیت‌های اقتصادی، بخشی از این هزینه‌های پنهان هستند.
 
پارادوکس بی‌اعتنایی بازار نفت به جنگ و سقوط شهرهای خاورمیانه
 
در هفته‌های اخیر بسیاری از تحلیلگران از «بی‌اعتنایی بازار نفت به جنگ» سخن گفتند؛ پدیده‌ای که نشان می‌دهد معامله‌گران، ریسک اختلال پایدار در عرضه نفت را کمتر از گذشته ارزیابی می‌کنند، اما گزارش اخیر اکونومیست روی دیگر این واقعیت را نشان داد. اینکه حتی اگر بازار نفت به جنگ عادت کرده باشد، شهرها و اقتصادهای منطقه همچنان هزینه نااطمینانی ژئوپلیتیکی را می‌پردازند؛ هزینه‌ای که در قالب کاهش کیفیت زندگی، افت جذابیت سرمایه‌گذاری و تضعیف شاخص ثبات خود را نشان می‌دهد.
این گزارش در واقع روی دیگر پارادوکسی را نشان می‌دهد که بازار نفت طی ماه‌های اخیر تجربه کرد؛ بازاری که به جنگ واکنش محدودی نشان داد، اما آثار اقتصادی و اجتماعی نااطمینانی ژئوپلیتیکی با فاصله زمانی در شاخص‌هایی مانند سرمایه‌گذاری، ریسک اقتصادی و قابلیت زندگی شهرها آشکار شد.
 
ماندگاری آثار جنگ بر پیکر شهرهای خاورمیانه
 
نکته مهم‌تر آنکه تجربه ماه‌های اخیر بازار نفت نشان می‌دهد باوجود آنکه تنش‌های نظامی در غرب‌آسیا به‌طور مقطعی قیمت نفت را افزایش داد، بازار جهانی به‌سرعت خود را با شرایط جدید تطبیق داد و اثر ژئوپلیتیکی بر قیمت‌ها کاهش یافت. در مقابل، آنچه ماندگارتر به نظر می‌رسد، افزایش ریسک سرمایه‌گذاری و تضعیف شاخص‌های توسعه در کشورهای منطقه است؛ موضوعی که اکنون در گزارش اکونومیست نیز بازتاب یافته است.
در نقطه مقابل، شهرهایی که از ثبات سیاسی، حکمرانی کارآمد و سرمایه‌گذاری مستمر در خدمات عمومی برخوردار بوده‌اند، همچنان در صدر جدول قرار دارند. کپنهاگ، وین، ملبورن و سیدنی امسال نیز جایگاه خود را در میان بهترین شهرهای جهان حفظ کرده‌اند؛ موضوعی که نشان می‌دهد در اقتصاد امروز، امنیت و ثبات، همان اندازه که برای بازار انرژی اهمیت دارد، برای کیفیت زندگی و توسعه شهری نیز تعیین‌کننده است.
گزارش امسال اکونومیست یک پیام روشن دارد؛ هزینه واقعی جنگ فقط در میدان نبرد یا نوسان قیمت نفت ثبت نمی‌شود. بخشی از این هزینه، سال‌ها بعد در شاخص‌هایی مانند کیفیت زندگی، امنیت سرمایه‌گذاری و رقابت‌پذیری شهرها خود را آشکار می‌کند.