به گزارش «نفت ما»، تعلیق ۶۰ روزه تحریم‌های نفتی ایران از سوی وزارت خزانه‌داری آمریکا، پنجره فرصت کوتاهی را برای دیپلماسی انرژی تهران گشوده است. در شرایطی که آمارهای رهگیری شناورها از جهش صادرات نفت ایران در هفته‌های اخیر حکایت دارند، تلاش برای بازپس‌گیری سهم بازار از دست رفته در آسیا هم آغاز شده که مهم‌ترین نشانه آن، احیای گفت‌وگوهای نفتی میان تهران و توکیو پس از سال‌ها وقفه طولانی است.
در گزارشی از رویترز آمده است که سه شرکت ژاپنی در حال ارزیابی خرید محموله‌های نفت خام ایران هستند. با این حال، معامله‌گران توکیو برای نهایی کردن خرید خود دو شرط «تضمین تمدید معافیت‌های تحریمی آمریکا پس از بازه ۶۰ روزه» و «تأمین امنیت ناوبری و کشتیرانی در آبراه‌های راهبردی خلیج فارس و تنگه هرمز» را روی میز گذاشته‌اند که در صورت عبور از این موانع، این نخستین بار پس از سال ۲۰۱۹ خواهد بود که نفت ایران راهی بنادر ژاپن می‌شود.

رابطه نفتی دو کشور

برای ایران، بازگشت ژاپن صرفاً به معنای امضای چند قرارداد فروش نیست؛ توکیو یکی از قدیمی‌ترین و معتبرترین شریکان سنتی صنعت نفت ایران به‌شمار می‌رود. در اوایل دهه ۱۳۳۰ و پس از ملی شدن صنعت نفت، زمانی که بریتانیا و آمریکا خرید نفت ایران را تحریم و کشور را محاصره دریایی کردند، این «ایدمیتسو سازوئو»، بنیان‌گذار شرکت نفتی ایدمیتسو ژاپن بود که خطر رویارویی با نیروی دریایی انگلیس را به جان خرید و نفت‌کش معروف «نیشو مارو» را به بندر آبادان فرستاد تا با خرید نفت، محاصره اقتصادی ایران را بشکند.
در دهه‌های بعد نیز همکاری‌های نفتی ادامه یافت. نمونه آن توسعه میدان آزادگان در دهه ۱۳۸۰ با سرمایه‌گذاری شرکت اینپکس ژاپن بود که در نهایت تحت فشار تحریم‌های آمریکا متوقف شد.

از رنسانس برجام تا عصر انحصار چین

در دوران پسابرجام هم همکاری‌ها شتاب گرفت. امضای تفاهم‌نامه‌های متعدد توسعه‌ای و پتروشیمی، ژاپن را به بزرگ‌ترین شریک نفتی ایران تبدیل کرد. در آن مقطع، حجم صادرات نفت ایران به ژاپن با رشدی نزدیک به دو برابر نسبت به دوران تحریم‌های پیشین، به حدود ۲۱۴ هزار بشکه در روز رسید و تهران برای تصاحب جایگاه سومین تامین‌کننده بزرگ نفت ژاپن، شانه به شانه قطر رقابت می‌کرد.
تا آنکه با خروج یک‌جانبه آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸، این روند متوقف شد و توکیو تحت فشار واشنگتن خرید خود را به صفر رساند و از آن پس، پکن به بزرگ‌ترین مشتری بزرگ نفت ایران در بازار باقی ماند.

بازار نفت ایران با ژاپن چه به دست می‌آورد؟

بازگشت احتمالی ژاپن به جمع خریداران نفت ایران را نباید فقط در عدد و رقم صادرات خلاصه کرد. در سال‌های اخیر، بخش عمده نفت ایران راهی چین شده و همین تمرکز، دست ایران را در بازار تا حد زیادی بسته است. اگر ژاپن دوباره وارد این فهرست شود، تهران یک قدم از وابستگی به بازار تک‌مشتری فاصله می‌گیرد.
از طرفی این کشور یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان نفت خام در جهان و از اقتصادهای صنعتی با استانداردهای سخت‌گیرانه در حوزه تجارت انرژی است. به همین دلیل، ازسرگیری خرید نفت ایران از سوی ژاپنی‌ها می‌تواند این پیام را به بازار بدهد که نفت ایران دوباره در حال بازگشت به مدار مشتریان معتبر آسیایی است. چنین سیگنالی ممکن است برای دیگر خریداران سنتی ایران، از جمله هند و کره جنوبی، هم بی‌اهمیت نباشد.
در کنار این‌ها، حضور دوباره ژاپن می‌تواند موقعیت ایران را در مذاکرات فروش هم تقویت کند. صادرکننده‌ای که فقط به یک یا دو مشتری تکیه دارد، طبیعتاً در قیمت‌گذاری، شرایط قرارداد و حتی زمان‌بندی فروش، آزادی عمل کمتری خواهد داشت. اما هرچه دایره خریداران گسترده‌تر شود و اقتصاد دنیا به بازار آن کشور گره زده شود، دست فروشنده هم برای چانه‌زنی بازتر می‌شود.

تکثر خریداران امنیت تقاضا را تضمین می‌کند

مرتضی بهروزی‌فر، کارشناس حوزه انرژی نیز در گفت‌وگو با «نفت ما»با اشاره به پیامدهای وابستگی صادرات نفت ایران به بازار چین تصریح کرد: « باید توجه داشت که تحریم‌های آمریکا، به‌ویژه پس از روی کار آمدن ترامپ، فروش نفت ایران را صرفاً به بازار چین محدود کرد. در چند سال گذشته، عملاً تنها خریدار ما شرکت‌های کوچک چینی بودند؛ شرکت‌هایی که مراوده مالی چندانی در بازار جهانی ندارند و این مسئله از نظر امنیت انرژی و امنیت تقاضا فوق‌العاده فاجعه‌بار است. در چنین شرایطی، کافی بود یک مشکل کوچک با چین پیش بیاید تا کل صادرات نفت ما دچار اختلال شود».
وی در ادامه با تاکید بر ضرورت احیای بازارهای سنتی افزود:« به همین منظور، برای ما به عنوان صادرکننده‌ای که امیدواریم مجدداً به یک بازیگر قابل‌توجه در بازار دنیا تبدیل شویم، منطقی‌تر این است که بتوانیم طرف‌های معاملاتی بیشتر و متنوع‌تری داشته باشیم. این یعنی ما نه تنها با ژاپن، بلکه با کره، هند و حتی اروپا باید بازارهای خود را احیا کنیم و به شرایط پیش از تحریم‌ها بازگردیم. ما باید تمام بازارهای صادراتی خود را احیا کنیم و این موضوع نباید فقط به ژاپن محدود شود، چرا که این تکثر خریداران، هم اهمیت استراتژیک دارد و هم امنیت تقاضای انرژی ما را تضمین می‌کند».

پیش‌شرط منطقی توکیو برای خرید نفت ایران

این کارشناس انرژی در خصوص شروط مطرح‌شده از سوی توکیو اظهار داشت:«پیش‌شرط ژاپن برای تمدید معافیت‌های تحریمی کاملاً منطقی است؛ چرا که اصلاً عقلانی نیست ژاپن برای یک دوره کوتاه دو ماهه برنامه‌ریزی کند و وارد قراردادی شود که سرانجام آن مشخص نیست. با این حال، من امیدوارم مذاکراتی که در حال انجام است پیگیری شود و شرایطی را ایجاد کند که سایه تحریم از کل اقتصاد کشور و در رأس آن، تحریم‌های فروش نفت ایران برداشته شود. با توجه به شرایط موجود و اقداماتی که در چند وقت اخیر صورت گرفته، به نظر من خیلی دور از انتظار نیست که این تحریم‌ها دست‌کم برای بلندمدت تعلیق شوند».